Journal of the College of Languages
Issue 36
Hıdır Lütfü ile Osman Mazlum’un
‘’Tali’im” Şiirlerinin Tahlili
Arş. Gör. Zeynep Çoban
Giriş
Irak Türkmen edebiyatını çok zengin bir geçmişi vardır. Klasik
edebiyat tarzında bütün Osmanlı ve Azeri divan şairleri çevresi içinde
bulunan Irak Türkmenlerinin kendi aralarında çok ünlü divan şairleri
çıkmıştır. Bu dönem 1926 yılına kadar Anadolu Türk edebiyatının tabii bir
uzantısıdır. Başlangıçtan Irak Türkmen edebiyatını doğuşuna kadar genel
Türk edebiyatı çerçevesinde mütalaa edilir. Bu dönemin başta gelen şairleri
14 . yüz yılda yaşayan Nesimi, 16. Yüz yılda yetişen Fuzûlî,
Fuzûlî'nin oğlu Fazlı, Tezkiresi il ün kazan Ahdi, Ahdi’nin babası
Şamsi, Amcesi Hüsnü ve amcezadesi Rindi gibi hemen hemen hep şair olan
bir aile meydana getirmişlerdir. Bağdatlı Rûhî, Nevresi Kadim, Tezkireci
Bağdatlı Ahdi’nin yazdığına göre: Kalayı, kermi, Hazani, Ziyai, Mir
Kadri, Hısari, Zamiri... Türkmen edebiyatının görkemli
şairlerinden sayılırlardı 1 2 3 . 1918’den sora Irak Türkmen edebiyatı
adıyla anılan Türkmen edebiyatı uzun süre divan edebiyatının etkisinde
kalmıştır. Eski şiir geleneğine bağlı olarak ürün veren Hicri Dede, Hıdır
Lütfü, Reşit Akif, Mehmet Sadık ve Osman Mazlum...' Osman Mazlum ise
.... o
Türkmen edebiyatında divan şiiri geleneğini sürdüren son şairimizdir .
Klasik Türkmen edebiyatının belli başlı özelliklerini sanatlarında toplayan
adı geçen şairlerimiz, bununla birlikte, Türkmen edebiyatında divan şiirinin
büyük temsilcileridir. Klasik Türk edebiyatının hemen her türünde ve
içerikten, konu, şekil ve üsluba kadar tam bir devamı diyebileceğimiz tarza
şiirler yazmışlardır. Türkmen şairlerinin şiirlerini yeni kılan yönleri ise
düşünce sistemleridir. Genel olarak divan edebiyatında bireysel duygular
1 -Ata, Terzi Başı, ‘Trak’ta Türkmen Edebiyatına Toplu Bir Bakış”, Kardeşlik Dergisi S.
Yıl 1971, s. 20-22. Nevzat, Özkan, Türk Dünyası, Nüfusu, Sosyal Yapısı, Dil Edebiyatı,
Kayseri 1977, s. 264.
2 Ata,Terzibaşı, Kerkük Şairleri, 3. Kitap, Ötiıken Yayınları, İstanbul 2013.
3 Ata, Terzibaşı, "Yazı yazanlarımız şiir düzenlerimiz” Kardeşlik Dergisi, S. 1-2, Yıl s.
27.
99
Journal of the College of Languages
Issue 36
hakim olurken, Türkmen şairlerinin şiirlerinde toplumsal duygular hakim
olmuştur. Kendi dertlerinden fazla milletin dert ve kederlerini eserlerinde
yansıtmaya çalışmışlardır 4 5 .
Biz bu araştırmamızda Hıdır Lütfü ile Osman mazlum’un Talieim’ adlı
manzumelerini içerik, şekil, dil ve üslup bakımından inceleyeceğiz. Her iki
şiirin adı ‘’Tali’im’dır” İki şairimizde aynı konuyu işlemişlerdir. Hıdır
lütfü’nün, Talieim adlı şiiri 1958 yılında Beşir gazetesinde yayımlanmıştır 3 .
Osman Mazlum ise aynı adı taşıyan şiirini kardeşlik dergisinde
yayımlamıştır 6 .
Yeni Türk edebiyatında Mehmet kaplanla başlayan şiir tahlilleri 7 8
metodu günümüzde de yeni arayışlarla sürdürülmektedir. Bu arayışları
o
sürdürenlerden biri de Nuraullah Çetin’dir . Onların şiir çözümle
yöntemlerini ‘’Talieim” şiirine uygulayarak söz konusu yöntemi
deneyeceğim.
TÂLieİM
1 Tâlieimden bahsedersem bir sürü şekvâ çıkar
Ger tecessüm eylese korkunç ejderhâ çıkar
2 İctinâb etsem kazâdan dâimâ endîşe-nâk
Hâtıra gelmez felâketlerle hep kavgâ çıkar
3 Aşık olup arasam bir gözü şehlâ dilberi
Şüphe etme karşıma bir gözü çakla çıkar
4 Sohbet etmekçin arasam bir refîk-i bâ-vefâ
Çok vefâsız bî-hayâ bir şahs-i bî- maenâ çıkar
5 Şevk ile bulmak dilersem bir edîb-i e âkili
4 Fazıl, Bayat, trak’ta Türkmen Edebiyatı Tarihi, Kardeşlik Ocağı yayını, Bağdat 1984, s.
21-32.
5 - Beşir Gazetesi, "Yaşayan Şairlerimizi Tanıyalım Hıdır Lütfü”,‘’Tali’im”, S. 15, Yıl
1958. s. 8.
6 - Osman, Mazlum, Tali’im”, Kardeşlik Değişi, S. 4, Yıl 1964, s.25.
7 - Mehmet Kaplan, Cumhuriyet Dönemi Şiir Tahlilleri 1, 25.bs., Dergah Yayınevi, İstanbul
2009
8 - Nurullah, Çetin, Şiir Çözümleme Yöntemleri,Öncü Kitap Yay., Ankara 2006.
100
Journal of the College of Languages
Issue 36
Karşıma leylâ perest bir Mecnûn veya şeydâ çıkar
6 Bir tenezzüh maksadıyla taşra çıksam bir gece
Her taraf aydınlık iken bir şeb-i yeldâ çıkar
7 Tâlie inden etme şekvâ, bekle, Lütfî bekledi
Lütf-i Hakk nâzil olur imdâdina Mevlâ çıkar
Hıdır LÜTFÜ
TÂLieİM
1 Safha-i bahtım açarsam leylden sevdâ çıkar
Hâsıl-ı e ömrüm cihanda âh u vâveylâ çıkar
2 İrtiyâh-ı kalb-i bîmânm içün nevrûz günü
Hangi bir gülzâra gitsem bir kuru sahrâ çıkar
3 Kûy-i Mahbûb -1 Hudâ ' ya hacc için etsem sefer
Başıma taşlar yağar karşıma ejderhâ çıkar
4 Şâh beni daevet kılarsa sofra-ı vâlâsına
Sû' -i hazzımdan pilâvı bînemek şorba çıkar
5 Öyle bir bedbaht kulum kim çarşıda satsam kefen
Kimse ölmez yâ kefensiz gömmeye fetvâ çıkar
6 Âsiyâb-ı dehrde buğdây tarsam nân içün
Yâ değirmâna su gelmez yâ unum arpa çıkar
7 Muttasıl olmuş bana idbâr u ikbâlim serâb
Tatlı düş görsem (fakat) bed gördüğüm rü’yâ çıkar
8 Öyle yatmış tâlieim tekmeyle kalkmaz uykudan
Silmş Ehl-i Kehfi yâddan meyyite müdellâ çıkar
9 Ger tebennî eylesem bir Gürcü oğlu dilberi
101
Journal of the College of Languages
Issue 36
Gün-be- gün sarı olur gül benzi bir Gürga olur
10 Satun alsam bir Habeş eabdin getirsem hâneme
Kendi eAnter, ceddi Kisrâ dayısı Dârâ çıkar
11 Etmeğim şor suyum acı eylemiş Allah benim
Uğruna can verdiğim yârân bana aedâ çıkar
12 eAkrabaya yüz çevirsem eakreb-i cenger olur
(Ayetü’l- kürsü) takarsam başıma belvâ çıkar
13 Girmesin bedbaht olan mahşerde yâ Rab cennete
Makdemiyle şer kopar cennette de gavgâ çıkar
14 Birbiri üzre bıraksam gördüğüm nekbetleri
Kımmesi kandil Dağı’ndan yükselir bâlâ çıkar
15 Meştel-i bâğ-ı ümmîdde ektiğim şîb-i emel
Yâ kurur yâ acı kavun yoksa biç pakla çıkar
16 Öyle meyi etmiş kazâ her dem belâlı başıma
Öğle gölgemden beni taekîbte evlâ çıkar
17 Hangi bir epkem medînim üzre açsam mahkeme
Dil açar hâkim önünde bülbül-i şeydâ çıkar
18 Hak desem küfr etti derler, can desem derd hâsılım
Ferş-i kâşân üzre yatsam eâdı bir günyâ çıkar
19 Lâl olur derhâl imâm ardında kılsam ben namâz
Âbdest alsam Fırat’ta çeşme-i kalye çıkar
20 Mey satarsam hal olur et tuzlasam melham kokar
Zer- fürûş olsam zerrîm destimde hâk-ı âsâ çıkar
21 Kaebe’ye vakf eylemekçün kandil alsam Mekke’de
Nûru olmaz yansa yâhud zulmet-i beyzâ çıkar
102
Journal of the College of Languages
Issue 36
22 Rızkımı ta’mîn içün sıbyân okutsam te kk ede
Altı yaşında çocuk karşımda bir molla çıkar
23 Kürsi-i vaeza çıkup şerh-i Buhârî eylesem
El beni tellıîd edip iedâmıma fennâ çıkar
24 Rûyuma berber tıraş ettikte ursa ( purda)
Sû’-i bahtımdan o pavder bir siyah (sürme) çıkar
25 Hânede fikr ettiğim çarşıda çıkmaz hiç benim
Tûtî-i şîrîn zebânı beslesem karğa çıkar
26 Hangi şeyhin yanına gitsem tarîkat almaya
Lâl olur yâhud teceddüd ehli bir sîmâ çıkar
27 Yaz günü (irküler) alsam kûre-i haddâd olur
Kış günü tennûr yakarsam lehbesi sermâ çıkar
28 Havraman’dan on koz alsam derdime dermân içün
Sülsü pük sülsü de kifli bâkîsi körâ çıkar
29 Laenet olsun böyle şansa bâlimi etmiş vebâ '
Âhû gözlü dil-ber alsam bir gözü çakla çıkar
30 îstiyâf kasdıyla (Lübnan’a) gitsem yaz günü
Nar olur bahrin nesimi germe-i ( İhsa) çıkar
31 Yevm-i âşûrâda giysem bir siyeh-fâm elbise
Gün urar siyâhı al yeşil sırma çıkar
32 Âb-i Zemzem ile gusl eyler isem yevmi’t-tavâf
Hekke peydâ eyliyüp canımda (egzima) çıkar
33 Dost için dersem karanfil bana kılbaşı olur
Gonca gül koklar isem burnumda bir hora çıkar
34 Hazret-i İdris benimçin biçmiş olsa bir yelek
Bed gelir tıfsâlı mutlak nâ-kolay sıhma çıkar
103
Journal of the College of Languages
Issue 36
35 Merhabâ verdimse dosta (mürr-i cefâ) verdim sanır
İmtıhânda yazdığım doğru neeamler lâ çıkar
36 Çeşmime dermân bırakmak isteyen göz doktoru
Ağzıma dermân bırakır şaşırır aemâ çıkar
37 Hazret-i Hattâb hasınım teğrîm etse Mazlumâ
Hükmünü icrâya versem hüccet-i ibrâ çıkar
Osman MAZLUM
1. Konusu:
Her iki şairde şiirlerini ‘’Talieim” başlığı adı altında kaleme
almışlardır. Talieim, Arapça bir kelime olup şans demektir.
1918’den sonra Türkmen divan edebiyatının ilk kuşak şairlerinden
Hıdır Lütfü’nün Beşir gazetesinde yayımlanmış şiirdir. Osman Mazlum ise
Türkmen divan edebiyatının son temsilcisidir. 6 yıl sonra Kardeşlik
dergisinde aynı adla şiirini yayımlamıştır.
2 . Teması:
Her iki şairin şiirlerinde işledikleri tema kötümserliktir. Bu
kötümserliğe neden olan olayları her şairin ayrı ayrı hayat hikayelerini ve o
dönemin sosyokültürel durumunu kısaca gözden geçirmek yerinde olur
sanırım.
2.1. Hıdır Lütfü:
Irak Türkmen edebiyatının ünlü temsilcilerinden olan Hıdır Lütfü,
Hicri Dede’den sonra Anadolu şairleriyle aynı çizgide eserler veren şairler
arasında önemli bir yere sahiptir. Soyu Mevlana Celalettin Rumi’ye
dayandığı söylenir 9 .
9 Ata, Terzibaşı, Kerkük Şairleri, c.6, Bilgisayar Basımevi, Kerkük 2002, s. 118.
104
Journal of the College of Languages
Issue 36
Hıdır Lütfü, 4 yaşında iken babasını, 11 yaşında da annesini
kaybetmiştir. Öksüz kalan Hıdır Lütfü, Cemcamal’da mal müdürü olan
dayısı yanında bir süre kaldıktan sonra Kerkük’e dönüp ilk öğrenimini
mahalle mekteplerinde tamamlamıştır. 17 yaşında gönüllü asker olarak
orduya katılıp, kısa bir süre içinde as subay rütbesine terfi eden Hıdır, daha
sonra da alay katipliğine yükselir. 1. Dünya savaşında alay katibi olarak
Erzurum ve Kafkas cephelerinde savaşa katılmıştır. 1923 yılında emekliye
ayrılıp, bir müddet İstanbul’da yerleşmiştir. 1924 yılında da memleketi olan
Kerkük’e dönmüştür 10 .
İngiliz işgalindeki Irak’ta Türklük mücadelesine devam etmiştir.
Tıirkmenler için karanlık bir dönemin başlangıcı olmuştur. Tiirkm eni erin
bütün hakları ellerinden alınmıştır. Ayrıca Tiirkm eni erin maruz kaldıkları
soykırımı 4 mayıs 1924 Teyyarı katliamı 11 ve 12 Temmuz 1924 Gavur bağı
katliamı adıyla anılan soy kırımına uğramışlardır . Kerkük, yönetimin en
çok baskı uyguladığı bir şehir olmuştur. Burada yaşayan aydınlar sindirim ve
sürgün uygulamalarına maruz kalarak, haksızlıkları bütün acılarıyla
yaşıyorlardı. Hıdır Lütfü’nün evi zaman zaman emniyet tarafından basılıp
aranırdı. Kendisi ve yakınları sık sık emniyete götürülüp sorguya çekilirlerdi.
1937 yılında evi basılıp İngilizlerin hışmına uğramış 4 yıl hapse atılarak
işkence gönnüştür.
Hıdır Lütfü, bu olayı şöyle anlatıyor: ” Boş ve anlamsız yere, beş
satırlık bir mektup yüzünden yargılanıp boydan boya adaletsizliğin tabutuna
atıldım. Bu cehennem gibi bir yaşayıştı. Yangın yerine benzeyen kafamda,
ruhumda hale alev alev çile dumanları tütüyor. Yaşamanın bütün
adaletsizlikleri, bahtsızlıklarıyla parça parça olmuş yüreğim hale kan
ağlamaktadır. Benim bu yürekler acısı kaderim geri kalan yaşam çizgimi
derinden etkiledi. 13 ”.
Hıdır Lütfü, aydın kafalı, ülkücü bir ruha sahiptir. Milletini ve
memleketini canı kadar seven şairlerimizden biridir. Bütün bu olumsuz
olayların yarattığı üzüntü, özlem ve çaresizlik şairimizin yazmış olduğu
bütün eserlerini derinden etkilemiştir. Bütün üzüntülerini kelime kelime
talieim şiirine dökmüştür. Talieim şiirindeki kötümserlik teması şairin
içinde bulunduğu ruh halini vurgulayıcı biçimde anlatmaktadır.
Hıdır Lütfü’nün yazmış olduğu talieim şiirini incelediğimizde metnin
içerik çekirdeğini bahtsızlık oluşturmaktadır. Büyük Türkmen şairi kendi
10 Nefi, Demirci,Utulmayan Türkmen Şairlerinden Ağababa Hıdır Lütfü, İstanbul 2005, s. 8.
11 -Suphi, Saatçi, Tarihten Günümüze Irak Türkmenleri, 2. bs. Ötüken Yay., istanbu 2003, s.
194.
12 -Suphi, Saatçi, Tarihten Günümüze Irak Türkmenleri 2. bs., Ötüken Yay. İstanbul 2003,, s.
210 .
13 - Hidayet Kemel, Abdülhakim Rüjioğlundan Seçmeler, Zaman Basımevi, Türkmen Kardeşlik
Ocağı Yay., Bağdat 1986 s. 209.
105
Journal of the College of Languages
Issue 36
düşüncelerini, kaderini ve psikolojik ruh durumunu şiirine yansıtmıştır. İstek
ve arzularının gerçekleşmemesi, hüzün ve kederi bütün benliğiyle yaşayan da
şairin kendisidir. Talieim şiiri, şansın kötülüğünden kaynaklanan ve şairin
derinden yaşadığı bedbahtlığının acılarına borçludur.
Hıdır Lütfü, istek ve arzularını elde etmek istedikleri nesneleri bir bir
sıralar. Ne var ki şansının kötü olması nedeniyle arzu ettiği her şeyin zıddı ve
tersi karşısına çıkar.
Hıdır Lütfü’nün ruh halini en açık bir biçimde ortaya koyan Talieim
şiirinin ilk beytidir. Ancak dizelerde geçen kelimeler “kazadan uzaklaşmak,
güzel gözlü dilber, vefalı arkadaş, akıllı insan ve mehtablı gece gibi güzel ve
iyi şeyleri arzularken, “ ’ejderha, kavga, çakla, bâ-vefâ, şâyda, şeb-i yeldâ
gibi, kötü, çirkin ve korkunç nesnelerle karşılaşır, şairin içinde bulunduğu
ruh halini ifade etmek için seçtiği kelimelerdir. Kısacası talieim şiirinde
hayatta insanı mutluluğa ve rahatlığa kavuşturan şeyleri isterken, şairin
hayatını karartan derin kötümserlik, hasret acılarıyla yaşama mutluluğu
kaybetmesini anlatır. Şairin ruh hali öyle mustariptir ki bütün isteklerini elde
edememiştir.
2.2. Osman Mazlum:
Klasik şiir geleneğine bağlı olarak ürün veren Osman Mazlum, divan
edebiyatına bağlı son Türkmen şairidir. Her zaman kaderinden şikayetçi
görünmüş, bu yüzden şiirde “mazlum” mahlasını alan Osman, Türkmen
edebiyatında önemli bir yer tutmaktaydı. Kendi kendine kapanmış bir şairdir.
Bu bakımdan şiirlerinde, öteki şairlerinki gibi olmayarak bambaşka bir
özellik görülmüştür 14 .
Osman Mazlum’un şiirlerinde şikayet ve bedbinlik ön planda gelen
öğelerdendir. Aslında şairin yaşadığı hayat da gerçekten soyadına uygunluk
göstermekteydi 15 . Mazlum’un yaşayışı ile Kerkük’ün sosyal durumunu
gözden geçirirsek, Şairimiz mazlum mahlasının kullanmasında haklı olduğu
görülür. Hayatında her zaman haksızlığa uğrayan Mazlum, hiçbir isteğine
kavuşmamıştır. Her hangi bir işi ele almışsa, mutlaka o işte başarısızlığa
uğramıştır 16 .
14 -Ata, Terzibaşı, Kekük Şairleri, 3. Kitap, Ötüken Yay., İstanbul 2013, s. 234.
15 - Suphi, Saatçi, "Kerkük'te Türk Edebiyatı" Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları, c. 6.
Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 1997, s. 437.
16 -Haşan, izzet Çardaklı, Şuarai'T-Türkman El- Muasırun, Zaman Basımevi, Bağdat,1990, s .
125
106
Journal of the College of Languages
Issue 36
14-16 Temmuz 1959 katliamını gören Mazlum, Baas rejiminin zalim
yönetimi döneminde Kerkük’e uygulanan zulmü gönnüştür. Kerkük’te
yaşanan bu acı olaylar, dünyada hiçbir örneği görülmeyecek ölçüde millî
duygu taşıyan Türkmen şairlerini derinden etkilemiştir 17 . Şairin hayat
serüveni ile memleketin sosyokültür durumu birleşince Mazlum’un edebiyat
dünyasını karartmıştır. Milletin şansı ile kendi bahtını harmanlaştırarak
keder, üzüntü ve bedbahtlık ile dizelerini yoğurmuştur. Böylece yazmış
olduğu birçok kasidelerinde kötümserlik baskın bir biçimde görülmektedir.
Onun için bütün Türkmen edebiyat tarihi yazanlar, Osman Mazlum’u
1 R
kötümser bir şair olarak göstennişlerdir .
1918 tarihinden sonra Türkmen şairleri yazmış oldukları şiirlerinde
olumsuz durumlara karşı üstü kapalı bir şekilde duygularını kötümser şiirler
yazarak yansıtmaya çalışmışlardır.
Osman mazlum, kaleme aldığı Talieim şiirinde hem kendi bahtını
hem de milletinin bahtını usta bir ressamın fırçasından çıkmış gibi çizmiştir.
Bütün dert ve elemlerini ustaca dizelerine dökmüştür.
Osman Mazlum, Talieim şiirinin ilk dizelerinden itibaren arzu ettiği
bütün olumlu nesneleri arzularken, karşısına sürekli olarak istemediği çirkin
ve olumsuz şeylerle karşı karşıya kalmıştır. Bu şiirde Mazlum ruh halini
açık bir şekilde gözler önüne sermiştir.
Kısacası Osman Mazlum, talieim şiirinde çok arzu ve isteğini elde
edemediği için, gönlünü harap eden derin hasret acılarıyla yaşama
mutluluğunu kaybetmesini anlatır. Mazlum, öyle acı ve üzüntü çekmiştir ki,
dünyayı derin bir karanlık içinde gönnesinden kaynaklanmaktadır,
diyebilirim.
Bilindiği gibi, Şair, bir milletin aynasıdır. Milletin bütün his ve
duygularını eserlerinde yansıtır. Şairin yaşadığı sosyal ve kültürel durum
psikolojik durumunu doğrudan doğruya etkiler. Şair, bir milletin eksiksiz
olarak his ve fikir hayatını inceden inceye araştırıp inceler. Bu olayları kendi
his ve duyguları ile örerek kaleme aldığı halde kişisel durumu ile hiç bir
zaman ilgisi yoktur 19 .
17 Suphi, Saatçi, Irak Türkmenleri, Ötüken Yay., İstanbul 2003, s. 232.
18 - Fazıl, Mehdi Bayat, Irak Türkmen Edebiyatı Tarihi, Kardeşlik Ocağı Yayınları, Bağdat
1984. Abdullatif, Benderoğlu, Türkmen Edebiyatı Tarihine Bir Bakış, c.2, Bağdat 1889...
19 -İsmail, Çetişli, Metin Tahlillerine Giriş, 1 Şiir , 3. bs. Akçağ Yay., Ankara 2004, s. 137.
107
Journal of the College of Languages
Issue 36
Her iki şairin kaleme almış oldukları manzumelerinde istek ve
arzuları ile gerçekleşmeyen istekleri arasında yaşamış oldukları tezatları
somut hale getirebilmek için olması istenen ile olanın niteliklerinin
90
karşılıklarını bir tablo halinde venneyi uygun gördük.”
Hıdır Lütfü:
Olması istenen
olan
içtin âb etmek kazadan
hatıra gelmez felâket
gözü şehlâ
gözü çakla
refîk-i bâ- vefâ
vefâsız bî -hayâ, şahs-i bî-maenâ
edîb-i eâkıl
mecnûn, şeydâ
aydınlık
şeb-i yeldâ
Osman Mazlum:
Olması istenen
olan
Nevrûz, gülzâr
kuru sahra
Kûy-i mahbûb-i Huda, hacc
taşlar yağar, ejderha
sofra-i vâlâ
pilâvı bînemek, şorba
kefen satmak
kimse ölmez, kefensiz gömmeye
fetvâ çık-
âsiyâb-i dehr, buğday tartmak
değirmene su gelmez, unum arpa çık-
idbâr, ikbâl
serâb
tatlı düş
bed rü’yâ
yatmış talieim
tekmeyle kalkmaz
gürcü oğlu dilber
sarı olur, benzi gürga ol-
habeş ebdi
eAnter, Kisrâ, Dârâ
yârân
aedâ
akraba
eakreb-i cenger
Ayetü’l-kürsü tak-
belvâ çık-
cennet
şer, kavga
şîb-i emel
acı kavun, biç bakla
20 -İsmail Çetişli, Metin Tahlillerine Giriş/ 1 şiir, Akçağ yay., 3 .bas., Ankara 2004, s.184.
108
Journal of the College of Languages
Issue 36
epkem
dil aç-
hak
küfür
can
derd
ferş-i kâşân
eâdi günyâ
Fırat
çeşme-i kalye
mey
hal
et tozlamak
malhem kokmak
zer
hâk
kandil
zulmet-i beyzâ
çocuk
mollâ
vaez , şerh-i Buhârî
tellıîd, iedâm
pavder
siyah
tûtî-i şîrîn
karğa
şeyh
lal olur, teceddüd ehli
yaz günü irküler al-
kûre-i haddâd
kış günü tennûr yak-
lehbesi sermâ çık-
Havraman kozu
kifli, körâ
bal
veba’
âhû gözlü
gözü çakla
bahrin nesimi
germe-i İhsa
siyeh-fâm
al yeşil sırma
Âb-i Zemzem eylesem gusl
hekke, egzima
karenfil
kılbaşı
gonca gül
hora
Hazret-i îdris, yelek
nâ-kolay sıhma
marhabâ
mürr-i cefâ
neeam
lâ
çeşmime dermân, göz doktoru
ağzıma dermân, aemâ
Hazret-i Hahhâb, adâlet
Mazlum
109
Journal of the College of Languages
Issue 36
teğrîm
hüccet-i ibrâ
3 . Şekil ve Yapı:
Her iki şairin yazmış oldukları manzumede ilk beyitleri giriş bölümü
özelliği taşımaktadır. Manzumenin İlk beyti, daha sonraki beyitlerde daha da
açılacak olan konuya belli bir zemin hazırlamıştır.
3.1. Hıdır Lütfü:
Hıdır Lütfîi’nün kaleme almış olduğu ‘’Talieim” manzumesi 7
beyitten oluşmaktadır. İlk beyti kendi arasında kafiyelidir. Diğer beyitler ise
ilk dizeleri serbest, ikici dizeleri ise birinci beytin kafiyesi ile kafiyelidir.
Manzumenin dize ve kafiye düzenini şema olarak şöyle gösterebiliriz :
—--a
--a
--x
- a
-- x
--a
.. x ...
Manzumenin kafiye çeşidi ”â” tam kafiyedir. Redifi ise ”çıkar”
21
kelimesidir .
Araz veznin bahr-i remel kalıbıyla kaleme alınmıştır.
Şiirin vezin şemasını şöyle gösterebiliriz:
Fâilâtün / Fâilâtün / Fâilâtün / Fâilün
Tâ li ein den/ et me şek vâ,/ bek le, Lüt lî/ bek le di
— X./ — X ./ - X ./ — X —/
21 - Cem, Dilçin, Örneklerle Türk Şiir Bilgisi, 4. bs., TDK Yay. Ankara 1997, s. 87. A. M. Yekta,
Saraç, Klasik Edebiyat Bilgisi, Biçim- Ölçü-Kafiye, 4. bs., Gökkubbe Yay., İstanbul 2011, s.
262.
110
Journal of the College of Languages
Issue 36
3.2. Osman Mazlum:
Osman mazlum’un yazmış olduğu ‘’talieim manzumesi 37 beyitten
oluşmaktadır. Manzumenin kafiye çeşidi ‘’â' ' tam kafiyedir. Redifli ise
”çıkar” kelimesidir. İlk beyti kendi arasında kafiyelidir. Diğer beyitleri ise,
ilk dizesi serbest, ikinci dizesi ise ilk beytin kafiyesi kafiyelidir .
Manzumenin dize ve kafiye düzenini şema olarak şöyle göstere¬
biliriz:
..a
— --x
- -- a
.— x
--— a
.— x.
Manzume Aruz vezninin bahr-i remel kalıbıyla kaleme alınmıştır.
Fâilâtün / Fâilâtün / Fâilâtün / Fâilün
Saf ha- i bah / tun a çar sam/ ley 1 den sev/ dâ çı kar/
- x — —/ - X.-/ -X — -/ — X -
Görüldüğü gibi, Osman Mazlum’un yazmış olduğu manzumenin
nazım şekli ve vezni ayrıca da kafiyesi de Hıdır Lütfü’nün talieim
manzumesi ile aynıdır.
Her iki şairde son beyitlerinde mahlaslarını kullanmışlardır. Hıdır
Lütfü, ‘’Lütfü” mahlasını kullanmıştır. Osman Mazlum ise bedbahtsızlığın
simgesi olan ‘’Mazlûm” mahlasını kullanmıştır.
4 . Manzumelerin Dil ve Üslûpları:
4.1, Hıdır Lütfü:
Hıdır Lütfü, 1918’den sonra Türkmen şairlerinin ilk kuşağındandır.
Eserinde kullandığı dil divan edebiyatının dil özelliğini yansıtmaktadır.
111
Journal of the College of Languages
Issue 36
Arapça, Farsça kelimeler ve terkipler de yer almıştır: bahset-, şekvâ,
tecessüm, içtinâb, dâimâ, hâtıra, felâket, şüphe, sohbet, vefâ, tenezzüh,
maksad, taraf, endişe-nâk, şeydâ, şahs-ı bîmaenâ, edîb-i eâkıl, şeb-i
yeldâ, lütf-i Hak. Ayrıca eserinde sadece ‘’çakla” yerel kelime geçmektedir.
Kelime dağarcığı Osmanlıcanm son döneminde kullanılan sade Türkçeye
yakındır. Eserini anlaşılması kolay olan bir dil ile kaleme almıştır. Aydın ve
yarı aydın olan kimseler şiirini kolayca anlayabilirler. Hıdır Lütfü’nün
eserleri açık ve sade olup pek sanatlı değildir 22 .
Şiirin giriş bölümü olarak değerlendirdiğimiz ilk beytinde, bundan
sonraki beyitlerde daha da açıklık olan konuya bir zemin hazırlar. Şiirin
yapısını oluşturmakta olan dilek istek kipi, metninin temelini
oluşturmaktadır. Zira bu kip, şiirin var oluş sebebini ortaya koymaya hizmet
ettiği gibi, şairin içinde bulunduğu ruh halini sezdirmektedir.
4.2. Osman mazlum:
Irak Türkmenleri arasında divan şiirinin son temsilcisi olan Osman
Mazlum, aruz ölçüsünü kullanan klasik bir şairdir. Mazlum’un koyu
Osmanlıca olan manzumesi, Arapça, Farsça ve terkiplerle doludur. Leyi,
sevdâ, vâveyle, sahra, sefer, daevet, kefen, fetvâ, muttasıl, idbâr, ikbâl,
serâb, rü’yâ, meyyit, tebennî, eabd, aedâ, akraba, belvâ, mahşer,
makdem, şer, gavgâ, kımme, meyi, kazâ, belâ, taekib, evlâ, epkem,
mahkeme, hak, küfür, hâsıl, hal, malhem, vakf, nûr, rızk, te’mîn, sıbyân,
tellıîd, dâimâ, şeyh, tarikat, teceddüd, ehl, tennur, lehbe, süls, bâkî, laenet,
şans, vebâ, istiyâf, kasd, nar, bahr, nesim, gusl, hekke, tıfsâl, mühakkak,
merhabâ, imtihân, neeam, lâ, medin, mahkeme, hâkim, nevrûz, gülizâr,
şâh, pilâv, binemek, şorba, bedbht, çarşı, nan, bed, hâne, yâr ân, bâlâ,
derd, âbdest, dest, fermâ, rûy, zebân, s imâ, sermâ, dermân, bâl, âhû, dil¬
ber, germ, çeşm, safha-i baht, hâsıl-i eömr, irtiyâh-i kalb-i bimâr, kûy-
i mahbûb-i hudâ, sofra-i vâlâ, sû ' -i haz, âsiyâb-i dehr, Ehl-i kehf,
eakreb-i cenger, meştel-i bâğ-i ümmid, şib-i emel, bülbül-i şeydâ, ferş-i
kâşân, çeşme-i kalye, zer-fürûş, hâk-i âsâ, zulmet-i beyzâ, kürs-i vaez,
şerh-i Buhâri, sû’-i baht, tûtî-i şirin, kûre-i haddâd, yevm-i âşûrâ, siyeh-
fâm, âb-i zemzem, Hazret-i İdris, mürr-i cefâ, Hazret-i Hattâb, hüccet-i
22 -Ata, Terzibaşı, Kerkük Şairleri, 4. Kitap, Ötüken Yay., İstanbul 2013, s. 109.
112
Journal of the College of Languages
Issue 36
ibra. Manzumesinde yerli halk deyimlerini ve halk ağzında kullanılan
sözleri, eserinde ustaca kullanmıştır. Örneğin: Çakla, şorba, tartsam, şor,
koz, kof, kora ... gibi.
Görüldüğü gibi, yabancı kelimelerle doludur. Bu bakımdan şiirleri
yaşadığı çağa uygun değildir. Bu nedenle yeni kuşak edebiyatçıları
eserlerinden yararlanmamışlardır.
Osman Mazlum’un talieim manzumesinin yapısını meydana getiren
dilek istek kipi, metnin anahtarı hükmündedir. Zira bu kip şairin arzu ve
isteklerini belirtmektedir.
Görüldüğü gibi, her iki şairin eserlerinde üslûplarını ve dil
özelliklerini belirleyen en önemli özellik, divan şiirinin etkisidir.
4. 3. İki manzumenin anlam ve içerik bakımından benzer beyitleri:
Osman Mazlum,”Talieim” adlı şiirini Hıdır Lütfü’nün yazmış
olduğu şiire nazire olarak kaleme almıştır. Ne var ki Osman Mazlum nazire
ibaresini yazmamıştır. Şairlerimizin şiirlerini incelediğimizde Osman
mazlum, şiiri oluşturan bütün unsuları Hıdır Lütfü’nün manzumesinden
etkilenerek, şiirini kaleme almıştır.
Ayrıca da Osman mazlum, Büyük Türkmen şairi Hicri Dede’nin *’
ikbâlli ikbâlsiz”“ adlı manzumesinden etkilenmiştir. Mazlum, kaleme
almış olduğu manzumesinde kendisini ikbâlsizin yerine koymuştur 24 .
Hıdır Lütfü:
Tâlieimden bahsedersem bir sürü şekvâ çıkar
Hâsıl-ı eömrüm çıhanda âh u vâveylâ çıkar
Osman Mazlum:
Safha-i bahtım açarsam leylden sevdâ çıkar
Hâsıl-ı eömrüm çıhanda âh u vâveylâ çıkar
Hıdır Lütfü:
23 - Hicri, Dede, Yadigar-i Hicri, Bağdat Vilayet Matbaası, Bağdat 1329, s. 29.
24 -Ata Terzibaşı, Kerkük Şairleri 3. Kitap, Ötüken Yay. İstanbul 2013, s. 235.
113
Journal of the College of Languages
Issue 36
Aşık olup arasam bir gözü şehlâ dilberi
Şüphe etme karşıma bir gözü çakla çıkar
Osman Mazlum:
Laenet olsun böyle şansa bâlimi etmiş vebâ
Âhu gözlü dilber alsam bir gözü çakla çıkar
Hıdır Lütfü.
Bir tenezzüh maksadıyla taşra çıksam bir gece
Her taraf aydınlık iken bir şeb-i yeldâ çıkar
Osman Mazlum:
İrtiyâh-ı kalb-i bîmârım içün nevrûz günü
Hangi bir gülzâra gitsem bir kuru sahra çıkar
Hıdır Lütfü
Sohbet etmekçin arasam bir refîk-i bâ-vefâ
Çok vefâsız bî-hayâ bir şahs-i bî- maenâ çıkar
Osman Mazlum
Hangi şeyhin yanma gitsem tarikat almaya
Lâl olur yâhud teceddûd ehli bir sîmâ çıkar ...
SONUÇ
Irak Türkmen edebiyatının çok zengin bir geçmişi vardır. 1918
tarihinden sonra Irak Türkmen edebiyatı adıyla anılan edebiyatımız, divan
edebiyatının geleneğini sürdürmüştür. Tahlil ettiğimiz ‘’talieim” manzumesi
iki şair tarafından aynı konu değişik tarihlerde kaleme alınmıştır. Hıdır Lütfü
114
Journal of the College of Languages
Issue 36
birinci kuşak şairlerindendir. Osman Mazlum ise divan şiirinin son
temsilcisidir.
Manzumenin ana fi kr i kötümserliktir. Yardımcı fikirler ise şairlerin
istek ve arzularıdır. Şiirdeki karamsarlık şairlerin ruh halleriyle içinde
bulunduğu siyasal ve kültürel durumlarını vurgulayıcı bir biçimde
yansıtmaktadır.
Hıdır Lütfü, kısa ve öz olarak bahtsızlığını belirtip talieinden şikayet
etme bekle ,sabret, Tanrı’nm lütfü iner, yardımına Tanrı yetişir demektedir.
Tanrı’dan ümidini kesmemiştir.
Osman Mazlum ise, karşılaştığı bazı üzüntülü olaylarla
bedbahtsızlığım çok beğenilmeyen olağanüstü abartılarla dolu olduğundan
gerçeklerden çok uzaktır. Mübalağalarında daha da ileriye giderek şöyle
diyor: İdris peygamber benim için bir yelek biçmiş olsa bile, biçişi iyi olmaz,
çirkin bir yelek çıkar. Diğer bir beytinde de şöyle diyor:
Ey Mazlum, Hazret-i Ömer düşmanımı cezalandırsa bile, verilen
hüküm yürürlüğe koyulursa suçsuz çıkar.
Halk ağzında kullanılan kelimeleri seçerek eserinde ustaca
kullanmıştır. Kullandıkları sıfatlar, teşbihler ve istiareler tamamen kendi
buluşlarıdır.
SÖZLÜK
Âb -1 Zemzem : (Far., Ar.) Zemzem kuyusunu suyu.
Acı kavun : eşek hıyarı,
âdî : (Ar.) değersiz.
âh : ah, ağrı ve acı duyulduğunda söylenen bir söz.
âhû: (Far.) Ceylan
âhû gözlü: mec. İri ve güzel göz.
eâdî : (Ar.) Bayağı, değersiz.
eakreb-i cenger : (Ar., Far. Akreb-i jenger) Bakır pası renginde olan
öldürücü bir çeşit akrep .
aemâ : (Ar.) Kör.
âsiyâb : (Far.) Değinnen
115
Journal of the College of Languages
Issue 36
âsiyâb -1 dehr: mec. Dünya değirmeni,
bahr: (Ar.) Deniz.
bahset- : (Ar. T.) Bir konu üzerinde söz söylemek, sözünü etmek,
baht: (Far.) Şans.
Bâl: (Ar.) Gönül. Yürek, kalp,
bâlâ : (Far.) Yüksek .
bâkî : (Ar.) geri kalan,
benz : (Far.) Beniz, yüz rengi.
biç pakla : (Trkm.) Henüz gelişmemiş sert ve çiğnenmeyen bakla, pişmemiş
bakla tanesi.
bî-hâyâ : (Far. Ar.) Hayasız, utanmaz.
bî- nemek (Far.) Tuzsuz, lezzetsiz.
bülbül-i şeydâ: (Ar. Far.) Çılgın bülbül.
cefâ : (Ar.) Eziyet, incitme.
cihan : (Far.) Dünya
çakla : (Trkm.) Şaşı.
çeşm (Far.) Göz.
çeşme-i kalye: (Far. Ar.) Suyu tuzlu olan pınar,
dâima : (Ar.) Her vakit, sürekli olarak.
dârâ : (Far.) Hükümdar . Keyaniyan denilen eski Fars hükümdarlarından
dokuzuncusu Keykubat. Ululuk,azamat ve görkemlik sembolüdür,
daevet: Çağırma.
derd hâsıl: (Far. Ar.) Dert kazanmak,
dermân : (Far.) İlaç,
dest: (Far.) El.
dil-ber : ( Far.) Gönlü alıp götüren güzel.
düş : Uyurken zihinde beliren olayların,düşüncelerin bütünü, rüya,
ebkem (Ar.) Fal, dili tutulmuş, konuşmaz duruma gelmiş, dilsiz,
edîb-i eâkıl: Akıllı ve zarif edebiyatçı,
egzima : (yun.) Egzama.
ejderhâ : (Far.) Büyük yılan, korkunç ve hayâli hayvan,
endişe-nâk: (Far.) Düşünceli,
etmek: Ekmek.
evlâ : (Ar.) Daha uygun, daha iyi, üstün,
felâket: (Ar.) Müsîbet, belâ, bahtsızlık,
fermâ : (Far.) Emreden, buyuran.
116
Journal of the College of Languages
Issue 36
ferş-i kâşân : İran’da dokunan en kaliteli hali çeşidi,
fetvâ: (Ar.) Müftü tarafından verilen şerei hüküm,
ger: (Far.) Eğer,
genn : (Far.) Sıcak.
germe- i İhsâ : İhsa sıcaklığı, mec. Çok sıcak.
gusl eyle- : (Ar. T.) Gusül abdesti almak.
gül-zâr : (Far.) Gül bahçesi.
günye .( Far.) ince, bez çuval.
gürcü oğlu: Gürcistanlı, mec. Çok güzel.
gürga : Hindistan’da yaşayan bir kavm, mec. çirkin yüzlü
hal: (Ar.) Sirke.
hâk-i âsâ : (Far.) Toprak gibi.
hakka: (Ar.) Kaşınma
hâne: (Far.) Ev.
hâsıl-ı ömr : (Ar.) Ömrün kazancı.
hâtıra gel-: (Ar.T.) Bir şeyin gerçekleşeceği, olacağı hiç düşünülmemek.
Havraman: Irak’m kuzeyinde cevizi ile ünlü bir memleket.
hazret- Hattab : (Öz. İs.) İkinci İslam halifesi, Hazret-i Ömer.
hekke: (Ar.) Kaşınma.
hora : (Trkm.) Sivilce, en küçük çıban
hüccet-i ibrâ: (Ar.) Beraat belgesi.
ictinâb et-: (Ar. T.) Sakınmak.
idbâr : (Ar.) Talihsizlik, bedbahtsızlık.
ikbâl: (Ar.) Talih, şans.
imdâd : (Ar.) Yardım.
irküler: (İng.) Klima.
irtiyâh-ı kalb-i bîmâr : (Ar. Far.) Hasta gönlün ferahlanması,
kandil : (Ar. ) İçinde sıvı bir yağ ve fitil bulunan kaptan oluşmuş
aydınlatma aracı.
kandil dağı: Irak’ın kuzeyindeki en yüksek dağ.
kazâ : (Ar.) Can veya mal kaybına, zararına sebep olan kötü olay.
kilbaşı: (Trkm.) Parmakta oluşan, ağrı verici bir çeşit çıban
kifli: (Trkm.) Küflü küflenmiş olan.
kinime: (Ar.) Duruk, dağın zirvesi,
kora : (Trkm.) İçi sert kısmından kolaylıkla ayıklanamayan ceviz.
117
Journal of the College of Languages
Issue 36
koz : (Far.) Ceviz.
kûre-i haddad: (Far., Ar.) Demirci ocağı,
kûy-i mahbub : Sevgilinin yeri, sevgilinin oturduğu yer.
kûy-i mahbub-ı hudâ: Müslümanların hacı olmak üzere belli zamanda gidip
ziyaret ettikleri yer, Tanrı’nm evi. Kabe,
kürsi-i vaez : (Ar.) Dini öğüt kürsüsü, camilerde hatibin çıkıp hutbe
okuduğu merdivenli kürsü,
lâ : (Ar.) hayır.
lâl: (Far.) Dilsiz, (bkz. Ebkem).
lehbe : (Ar.) Alevli ateşin yüze vuran şiddetli sıcaklığı.
leyi: (Ar.) gece.
leylâ : (Ar. Öz. îs.) Leyle ile Mecnun hikayesinin kadın kahramanı.
leylâ perest: Leyla’yı seven.
lütf-i Hak : (Ar.) Tanrı’nm yardımı, ihsanı.
maksad : (Ar.) İstenilen şey, amaç.
Mecnûn : (Ar. Öz. İs. ) Leyla ile Mecnun hikayesinin erkek kahramanı.
Delice seven, tutkun,
medîn : (Ar.) Borçlu
melhem (Ar.) Merhem.
meştel-i bâğ- i ümmîd : (Ar., Far.) Ümit bahçesinin fidanlığı.
Mevlâ: (Ar.) Sahip.
meyyit: (Ar.) ölmüş.
muttasıl : (Ar.) Aralıksız.
mürr: (Ar.) Acı.
nâ- kolay : ( Trkm.) Biçimsiz.
nâzil: (Ar.) İnen.
neeam: (Ar.) Evet.
nekbet: (Ar.) Lelâket, musibet.
nesim : (Ar.) Hafif rüzgar
Nevrûz : (Lar.) Yeni gün.
pavder : (İng) Kokulu ince toz, bkz. pudra
perest: (Far.) Tapan, taparcasına seven.
peydâ eyle- : (Far., T.) Anıdan ortaya çıkmak.
pudra. (Fr.) Kokulu ince toz.
pük : (Trkm.) Kuruyarak ve çürüyerek içi boşalan, kof.
118
Journal of the College of Languages
Issue 36
refik-i bâ-vefâ : (Ar., Far.) Vefalı arkadaş,
rûy : (Far.) Yüz.
rü’ya : (Ar.) bkz. Düş, mec. gerçekleşmesi imkansız durum, hayal.
rü’ya çık-: Düş gerçekleşir, hakikat olur.
safha-i baht: (Ar.) Şansımın safhası.
sahrâ: (Ar.) Kır, çöl.
sermâ : (Far.) Soğuk.
sevda : (Ar.) Çok kara, çok siyah.
sıhma : (Trkm.) Kısa yelek.
sîmâ . (Far.) Yüz, çehre, beniz.
siyah-fâm : (Ar., Far.) siyah renk, beniz.
sofra : (Ar.) Masa, sini ve benzeri şeylerin, yemek üzere hazırlanmış
durumu.
sofra-ı vâlâ : (Ar. Far.) Tatlı yemeklerle donanmış yemek sofrası,
sohbet et-: (Ar., T.) Dostça, arkadaşça konuşarak hoş bir vakit geçirme,
söyleşide bulunmak,
sû’-i haz : (Ar.) Kötü şans,
şâh : (Far.) Pâdişâh.
şahs-i bî-maenâ : (Ar., Far.,Ar.) uygunsuz kişi.
şeb-i yeldâ : (Far.) Yılın en uzun gecesi
şehlâ : (Far.) Elâ göz, koyu mavi göz.
şekvâ : (Ar.) Yakınma, sızlanma, şikâyet.
şerh-i Buharı: Buharı’nın açıklaması.
şevk : (Ar.) Şiddetli arzu, neşe, sevinç.
şeydâ : (Far.) Aşktan aklını kaybetmiş, divâne.
şîb-i emel: (Far., Ar.) Ümit kaybı.
şîrîn : (Far.) Sevimli, cana yakın.
şorba : (Trkm.) Çorba.
şüphe et- : (Ar., T. ) Kuşkulanmak.
tâlie: (Ar.) Şans, talih.
ta’kîp : (Ar.) Yetişmek, yakalamak veya bulmak amacıyla birinin
arkasından gitme, izleme.
taşra : (T.) Bir ülkenin başkenti veya en önemli şehirleri dışındaki yerlerin
hepsi.
tarikat: (Ar.) Allah’a ulaşmak arzusuyla tutulan yol; tasavvuf! meslek,
tebennî (Ar.) Evlat edinme.
tecessüm : (Ar.) Cisimlenme, görünme, göz önüne gelme,
telhîd et- : (Ar., T.) Tanrı’nın varlığını inkar etmek,
te’mîn : (Ar.) Sağlama, elde etme.
119
Journal of the College of Languages
Issue 36
tenezzüh : (Ar.) Gezinti.
tûtî-i şîrîn zebân : ( Far.) Tatlı konuşan papağan.
ur- : Vurmak, sürmek.
vâlâ : (Far.) Yüksek, yüce.
vâ- veylâ : (Ar.) Eyvah, beklenmedik, kötü, hoşa gitmeyen bir haber veya
olay karşısında duyulan acınma, üzülme sözü,
vebâ : (Ar.) Salgın hastalık,
yâd : (Far.) Hatırlama, anma.
yevm-i eaşûrâ : (Ar.) Aşura günü, Muharrem ayının onuncu günü,
yevmi’t-tavaf: (Ar.) Etrafını dolaşma günü, hacı olmak üzere zamanında ve
muayyen usul dahilinde Kabe’nin etrafını dolaşarak ziyaret etme
günü.
zebân : (Far.) Dil, lisan,
zer (Far.) Altın,
zer-fürûş : (Far.) Altın satan,
zulmet-i beyzâ : Çok karanlık.
KAYNAKÇA
Benderoğlu, Abdüllatif, Irak Türkmen edebiyatı Tarihine Bir Bakış, c 1,
Kültür Bakanlığı, Türkmen Kültür Müdürlüğü, Bağdat 1989.
Çetin, Nurullah, Şiir Çözümleme Yöntemi, 4.bs., Öncü Kitap Yay., Ankara
2006.
Çetişi, İsmail, Metin tahlillerine Giriş / 1 Şiir, Akçağ Yay. 3.bs. Ankara
2004.
Dede, Hicri, Yadigâr-i Hicri, Bağdat Vilayet Matbaası, Bağdat, H.
1329,1908
Demiray, Kemel, Temel Türkçe Sözlük, 4. bs., İnkılap Kitabevi, İstanbul
1993
Demirci, Nefi, Unutulmayan Türkmen Şairlerinden Ağababa Hıdır
Lütfü, İstanbul 2005.
120
Journal of the College of Languages
Issue 36
Devellioğlu, Ferit, Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Luğat, Aydın Kitap
Evi 25.bs. Ankara 2008.
Dilçin, Cem, Örneklerle Türk Şiir Bilgisi, 4. bs., TDK yay., Ankara 1997.
Gamgin, Behçet Merdan, Hıdır Lütfü ve Şiirleri 1880-1959, Abdülvahap
Avcı Basımevi, Kerkük 2002.
Hürmüzlü, Habip, Irak Türkmen Türkçesi Sözlüğü, 2. bs. Kerkük Vakfı
Yay. Kerkük 2013.
Çetişli, İsmail, Metin Tahlillerine Giriş 1 Şiir, 3.bs., Akçağ Yay., Ankara
2004
İzzet, Haşan Çardaklı, Çağdaş Türkmen Şairleri, Zaman Basımevi, Bağdat
1990.
Kemel, Hidayet, Abdülhakim Rejioğlundan seçmeler. Zaman Basımevi,
Türkmen Kardeşlik Ocağı Yay. Bağdat 1986.
Mehdi, Fazı Bayat, Irak’ta Türkmen edebiyatı Tarihi 1958-1968, Umme
basımevi, Türkmen Kardeşlik Ocağı Yay. Bağdat 1984.
Özkan, Nevzat, Türk Dünyası, Nufüsü,Sosyal Yapısı, Dil edebiyatı.
Kayseri 1977.
Saatçi, Suphi, Tarihten Günümüze Irak Türkmenleri, 2.bs., Ötüken Yay.
İstanbul 2003.
, ‘’Irak (Kerkük) Türk Edebiyatı” Türkiye Dışındaki Türk
Edebiyatları antolojisi c.6, Kültür Bakanlığı Yay. Ankara 1997.
,Akkoyunlu, Ziyat, Irak Muasır Türk Şairleri Antolojisi,
Kültür Bakanlığı Yay. Ankara 1991.
Terzibaşı, Ata, Kerkük Şairleri c.6, Bilgisayar Basımevi, Kerkük 2000.
, Kerkük Şairleri c. 8, Bilgisayar Basımevi, Kerkük 2001.
,Kerkük Şairleri, 3. Kitap, Ötüken Yay. İstanbul 2013.
TDK, Türkçe Sözlük, 10 bs. , Ankara 2005.
Kısaltmalar:
121
Journal of the College of Languages
Issue 36
age : Adı geçen eser
Ar. : Arapça
Bs. : Baskı
Far. : Farsça
Fr. : Fransızca
İng. : İngilizce
Öz. îs. : Özel isin
s. : Sayfa
S. Sayı
Trkm. : Türkmence
Yay. : Yayınevi
Yun. : Yunanca
ANALYSIS OF POETİCAL DESİGN İN THE POEM ‘’Taliim” ( MY
FAFE) BY THE POES KHİDİR LUTFİ AND OTHMAN MATHLOOM
Asst. Inst. Zainab Chupan Khider
Abstract
Turkman literatüre is regarded as a branch of the general Turkish
literarure. The title Turman literatüre began to be used after 1918, and this
remained under the influence of classical Turkishliterature till the beginning
of the tvventieth century. The best poets who repreesented this type are Hijri
Dada, Khidir Lütfî, Mohammad Sadiq, Othman Mathloom and others...
In this study I followed the method of Professor Doctor Mohammad
Kaplan (Ph.D) and Professor Doctor Nurullah Çetin(Ph.D) in analysing the
122
Journal of the College of Languages
Issue 36
poetical design. In this study I tried to analyse the poem entitled Taliim (My
Fate) by the poet Khidir Lütfi and the poet Othman mathloom who wrote a
poem with the sam title. It is difficult to pass judgements against our poets
and accuse them of pessimism because their poems are in large number and
they are in various types. They are educated poets and thinkers and we
cannot neglect the hope and optimism that accompany the aspects of
pessimism in their poems.
If we carefully look at the literary fekts of the Turkman poets before
1818 we find that they tackled many various subjects in their
poems.However the phenomenon of pessimism in Turkman poets cam as a
resulf of the political and social conditions and the intellectual limitations
imposed on them. Therefore, fınding this pessimism attitude cam as a
reaction to the unjust political condition whichdenied them their cultural,
social and political rights. So, the Turkman poets expressed the tragedy their
nation in a mtaphoric way in their pessimistic poems.
Key words: Pessimism, Khidir Lütfi, Othman Mathloom, Taliim.
^_jİÜg jbuC-j , JÜaİ yİ aâ. jCLüJ Ajjauİı 4 _g jlâla JjIaj
yyai. ı_ıjjJ .j»
„aU
^alc. ÛXJ ji]l 1 <Llgj«uJ jÜİI G_lûVl İyi ^^jLgS jijl G_lûVI
öûû ^yy^Jt, yy I (JjgII <ÜLg lya y , jLijdl jjâll LİÛJ LLâtl jl jjûll G—lûl y 1918
yât ylC. y j ' '' - - r\'y s,
ij, a\C- y y * y
jjli^. AÜİ j^j (Jl ûLÜjojVI y j^/Uâ .L&a.^ ^ J
jcLİl] n ^*JUa n jl yjju ’ljyul Lg y]lİA J CİA^JI L& Cllijljj LgjJğClg]' (JAsCj
. jl ^İ*JI (_>gİĞj oyul ^aJâj (_£û]l ^ jl jale. y y *
ayliSi jlâ _*Cg^c. j^ı ^ .ofrij y JjJa ^alk^VI y''' ^' jl
O 4
JÛ\ Jjllillj (J/ıVI G-Ijjjal jl j)lj ? jj^^İİLûj (jjâSLlA ç.l^)*_ıa) ^-3 .4^-jİİİa ±s-j\ j£. I j
^*A AJİ -lâj^l^ll ^jLaû]l L_ljl^^> dl^laljai
123
Journal of the College of Languages
Issue 36
Û.İ13C. dile. jjJa yA Ijlli 1918 (»tc. (Jj3 ElJûVl ^J-saUÜ33 El j
4_Lxxıludl C_âj^jiâil ^)Jİ dldîj ç.l^)xd ^jldllll oyy^zD (jl JJt _^&^)lxdl ^^3 <C-^İILû j
jl j ^jllîull jdû —d (jl GI^JC. V E] y^ yA Ç^jSdl 3jjÜ]l j 4 ır-1 ^’dNM j
4_lâlaj]| ^_a£4A^. (j-ö (_£3İI ^)jl^Jl (^, X4İ.İX4İ' ^1] ^Jjt3 ÛJ JjJa
^A^ljdul (J£jd ^-û ^3 ûLuıLû yC. (jLûS^jJİI ç.l^)X_d]l IJJIC E] j _4_luılljal]l j 4 ır-l A d VIJ
4_l4 jl .IMI
1_ ]_ 1_ > ^xllİ3 ıjLaİic. j . ^ jldıll ;^1 * Q aII dil aI&II
About the author:
Araş. Gör. (Zeynep Çoban Hıdır) Kerkük Üniversitesi- Eğitim Fakültesi-
Türk Dili ve Edebiyatı Bölümünde öğretim üyesidir. Irak tercümanlık
demeği üyesidir. Tercümelik alanında çok tercüme yapmış, birden fazla
araştırma Türkçeden Arapçaya çevirmesini yapmıştır.
cobanuluhan@ yahoo.com
124